Nowa planeta karłowata w Układzie Słonecznym?
27 października b.r. ogłoszono odkrycie obiektu transneptunowego o nazwie 2026 ED138. Obiekt został znaleziony w danych zebranych przez Obserwatorium im. Very Rubin od marca do lipca tego roku. Znaleziono również jego archiwalne obserwacje z lat 2016–2019 wykonane za pomocą instrumentu DECam na Teleskopie im. Victora Blanco w Chile. Według szacunków odkrywców, średnica obiektu może sięgać nawet 1500 km, czyniąc go jednym z największych ciał Układu Słonecznego znajdujących się poza orbitą Neptuna.
Obiekt znajduje się obecnie na tle gwiazdozbioru Korony Południowej, w pobliżu zgrubienia centralnego naszej Galaktyki, a więc obszaru nieba regularnie obserwowanego w ramach przeglądu nieba OGLE. Naukowcy z projektu, prof. Andrzej Udalski i dr hab. Przemysław Mróz, zauważyli, że obiekt został uchwycony na ponad stu archiwalnych obrazach nieba zebranych za pomocą Teleskopu Warszawskiego w latach 2011–2024.

2026 ED138 na obrazach projektu OGLE wykonanych w świetle podczerwonym 9 kwietnia 2011 roku (górny rząd) i w świetle żółtym – 30 maja 2011 roku.
Lewa kolumna przedstawia obraz wzorcowy fragmentu nieba, środkowa obraz wykonany w w/w datach.
W kolumnie prawej przedstawiony jest obraz odjęty – będący różnicą obrazów środkowego i lewego.
– Ponieważ wiele z tych obserwacji poprzedzało detekcje z instrumentu DECam i Obserwatorium im. Very Rubin, dzięki ich połączeniu z danymi odkrywców można było bardzo precyzyjnie wyznaczyć orbitę 2026 ED138 wokół Słońca – mówi dr Przemysław Mróz. Orbita nie jest okręgiem, lecz wydłużoną elipsą. Odległość obiektu od Słońca zmienia się od 37 do 49 jednostek astronomicznych (jedna jednostka astronomiczna to średnia odległość Ziemia–Słońce). Obecnie znajduje się on 47,2 jednostek astronomicznych od Słońca. Jeden obieg wokół Słońca, czyli rok, zajmuje na 2026 ED138 niemal 283 ziemskie lata. Dla porównania Neptun, który jest najdalszą od Słońca planetą, porusza się w średniej odległości około 30 jednostek astronomicznych od Słońca, a jeden rok na tej planecie trwa 165 ziemskich lat.
– Co ciekawe, orbita obiektu jest nachylona pod stosunkowo dużym kątem, około 24 stopni, do płaszczyzny orbity Ziemi. Powoduje to, że obiekt oddala się znacząco od ekliptyki na niebie, przez co umknął uwadze wcześniejszym przeglądom nieba poszukującym obiektów transneptunowych, m.in. prowadzonemu w ramach projektu OGLE w 2010 roku – dodaje dr Mróz.
Obserwacje wykonane w ramach projektu OGLE potwierdzają dużą jasność absolutną obiektu, równą około 3,15 wielkości gwiazdowych. Tak wysoka jasność może świadczyć o tym, że obiekt jest bardzo duży. Dotychczasowe obserwacje nie pozwalają jednak na precyzyjne zmierzenie średnicy obiektu, ponieważ nie jest znane jego albedo, czyli wielkość określająca zdolność do odbijania światła. Średnica obiektu może wynosić od około 600 km (jeśli odbija dużą część padającego na niego światła słonecznego) do nawet 1500 km (jeśli słabo odbija światło).
– Dopiero przyszłe obserwacje wykonane w zakresie podczerwonym albo obserwacje zakryć gwiazd przez 2026 ED138 pozwolą na precyzyjne zmierzenie jego rozmiarów. Jeżeli te dodatkowe badania potwierdzą duże rozmiary obiektu, będzie on mógł zostać zaklasyfikowany jako planeta karłowata – mówi prof. Andrzej Udalski.
Najbardziej znaną planetą karłowatą w Układzie Słonecznym jest Pluton. Przez wiele dekad Pluton był uważany za dziewiątą planetę naszego Układu Słonecznego, jednak na początku tego wieku astronomowie zaczęli odkrywać wiele innych dużych ciał krążących poza orbitą Neptuna. Skutkiem tego było odebranie Plutonowi statusu planety przez Międzynarodową Unię Astronomiczną w 2006 roku i utworzenie nowej kategorii obiektów – planet karłowatych. Są to obiekty na tyle duże, że dzięki własnej grawitacji mogą uzyskać kształt podobny do kulistego. Nie są jednak na tyle masywne, jak planety, aby oczyścić sąsiedztwo swojej orbity z innych obiektów. Poza Plutonem znamy w Układzie Słonecznym cztery planety karłowate – Ceres, Eris, Makemake i Haumeę.
Obserwacje wykonane w ramach projektu OGLE wskazują również, że 2026 ED138 ma czerwonawą barwę. Sugeruje to, że jego lodowa powierzchnia jest pokryta warstwą związków organicznych, zwanych tolinami. Powstają one w wyniku oddziaływania prostych związków chemicznych z promieniowaniem ultrafioletowym ze Słońca. Zwykle mają czerwonawo-brązowy kolor i występują na wielu obiektach transneptunowych, m. in. na Plutonie.
– Dzięki obserwacjom wykonanym w ramach projektu OGLE odkryto wiele obiektów transneptunowych – mówi prof. Udalski. Największym z nich jest Dziewanna (znana wcześniej jako 2010 EK139), odkryta przez Polaków w 2010 roku. – Początkowo uważano, że jej średnica może wynosić nawet 1000 km. Jednak późniejsze obserwacje, wykonane za pomocą Teleskopu Kosmicznego Herschel, wskazały, że ma średnicę około 470 km, dodaje prof. Udalski. Z kolei dzięki obserwacjom zakrycia gwiazdy przez Dziewannę 17 maja 2019 roku pokazano, że ma ona średnicę co najmniej 507 km. Dziewanna pozostaje największym obiektem Układu Słonecznego odkrytym dzięki obserwacjom prowadzonym przez polskich astronomów.
Praca opisująca archiwalne obserwacje 2026 ED138 projektu OGLE:
OGLE Pre-discovery Observations of the Dwarf Planet Candidate 2026 ED138, P. Mróz, A. Udalski, I. Soszyński, M.K. Szymański, P. Pietrukowicz, R. Poleski, J. Skowron, K. Ulaczyk, M. Gromadzki, K. Rybicki, P. Iwanek, M. Wrona, M.J. Mróz 2026, arXiv:2611.15959






