Historyczny gmach

Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego        

     Projekt obserwatorium zmieniany był kilkakrotnie, a swój ostateczny kształt budynek zawdzięcza najprawdopodobniej aż trzem architektom: Christianowi Piotrowi Aignerowi, Michałowi Kado i Hilaremu Szpilowskiemu. Architektów dodatkowo wspierał w zakresie rozwiązań inżynieryjnych przyszły użytkownik budynku, kierownik katedry astronomii, Franciszek Armiński.

     Budowę obserwatorium rozpoczęto w pierwszej połowie 1820 roku, dobudowując nowy budynek do istniejącej od końca XIX wieku cieplarni (Trebhauzu) projektu Jana Chrystiana Kamsetzera.  Pięć lat później wysokie, dominujące nad otoczeniem obserwatorium było gotowe. Był to czterokondygnacyjny  budynek  zbudowany  na  planie  wydłużonego  prostokąta.  W  partii  parteru  (przyziemie i 1. piętro) zastosowano porządek joński, a na 2. i 3. piętrze porządek koryncki. Splendoru  budynkowi dodawały wielkie, półkoliste okna wypełniające trzy główne osie budynku oraz tarasy, założone nad kolumnowym portykiem wejściowym i nad skrajnymi osiami niższych kondygnacji. 

     Dzięki znakomitemu przygotowaniu merytorycznemu Franciszka Armińskiego gmach wzniesiony w Warszawie z powodzeniem lokował się wśród czołowych placówek europejskich. Obserwatorium wyposażone było w dwie obrotowe kopuły, które kryły, podobnie jak sala południkowa, najnowsze przyrządy pogrupowane w zależności od typu badań i obserwacji.

     Budynek  dotrwał  bez  zmian  do  1870  roku.  Rozebrano  wówczas  zachodni  pawilon  obserwacyjny, a na jego miejsce ustawiono większą kopułę o nieco innym kształcie. Zapewne również wtedy skrzydła kamsetzerowskiej cieplarni nadbudowane zostały o jedną kondygnację.

     Przez następne pięćdziesiąt lat najprawdopodobniej nie dokonywano w architekturze budynku żadnych zmian. Wojna w 1939 szczęśliwie ominęła budynek. Okupant ograniczył się jedynie do wywiezienia rok później najcenniejszego sprzętu obserwacyjnego do podberlińskiego obserwatorium w Babelsbergu. Dzień po wybuchu Powstania Warszawskiego, 2 sierpnia 1944 przed budynek zajechały niemieckie czołgi i ostrzelały go. Kilkanaście dni później obserwatorium zostało podpalone przez oddziały SS. Spłonęło całe wnętrze budynku, jego wyposażenie, zbiory, instrumenty obserwacyjne  o  muzealnej  wartości,  a  także  biblioteka  z  cennymi  inkunabułami  pochodzącymi z XV i XVI wieku.

     Odbudowę  gmachu  ze  zniszczeń  wojennych  rozpoczęto  w  1947  roku  według  projektu Jana Dąbrowskiego.  Gmachowi  przywrócono  kształt  z  1824  roku.  Duże  zmiany  zaszły  we  wnętrzu budynku. Wyburzono wiele ścian wewnętrznych budynku i klatki schodowe, a całość przystosowano do prowadzenia prac teoretycznych i dydaktycznych z dziedziny astronomii.

Anna Korzekwa